صفحه اصلی > اطلاعیه های مدرسه 
اخبار > متمم 10(مـجموعه تـجارب مـاهانه مـفید)


  چاپ        ارسال به دوست

متمم 10(مـجموعه تـجارب مـاهانه مـفید)

به نام خدا

متمم 10 ( تابستان 96 )

(مـجموعه تـجارب مـاهانه مـفید)

(متمم 25 از مجموعه متمم ها)

9- از نظریه انسان عامل تا تئوری انتخاب، همه تاکید بر مسئولیت پذیری

نظریه انسان عامل که توسط جناب آقای دکتر خسرو باقری طرح گردیده است، اشتراکات بسیار و البته نقاط افتراقی هم با تئوری انتخاب ویلیام گلسر دارد و از این جهت در این مقاله سعی شده است، هم پوشانی مفاهیم این دو نظریه به صورت تطبیقی بررسی شود و در نهایت از این تطبیق به نفع تربیت و کاربردی سازی آنها در یک مفهوم اساسی و مشترک یعنی تربیت بر اساس «مسئولیت پذیری» بهره برداری گردد.

به صورت کلی در نظریه انسان عامل، «عامل بودن انسان به این معناست که برخی از رفتارهای وی عمل محسوب می شوند یعنی می توانند به خود او منتسب شوند؛ در حالی که گروه دیگری از رفتارهایی را که از او سر می زنند نمی توان به او منتسب دانست.» مبانی عمل در سه زمینه «مبانی شناختی»، «مبانی انگیزشی» و «مبانی ارادی» به عنوان زیرساخت های ضروری هر عمل شناخته شده است. در تئوری انتخاب نیز در مورد عمل با تاکید بر مفهوم «سیستم رفتار» گفته می شود: «تمام آنچه از ما سر میزند،"فقط یک رفتار" است و تمام رفتارهای ما از یک کلیت برخوردار است که از 4 مولفه «فکر،عمل، احساس و فیزیولوژی» تشکیل می شود.»

حال به صورت جزئی مفاهیم هر دو نظریه را مورد بررسی قرار می دهیم :

الف) مبانی شناخت نظریه انسان عامل (سیستم ادراکی در تئوری انتخاب) : در نظریه انسان عامل مطرح می شود که «عمل بدون در نظر گرفتن یک هدف ممکن نخواهد بود. علاوه بر هدف، ممکن است رعایت برخی هنجارها و قواعد نیز برای انجام دادن عمل لازم باشند که بدون در نظر گرفتن و رعایت آنها نیز نمی توان تحقق عمل را ممکن دانست.» در حقیقت این بخش از ضرورت مبنای شناخت (هدف، هنجار و قواعد) به عنوان یکی از مبانی عمل، همان دریافت اطلاعات از دنیای بیرون و گذراندن آن از فیلتر دانش کلی و فیلتر ارزش در تئوری انتخاب است. در تئوری انتخاب گفته می شود: « سیستم ادراکی از دو جزء تشکیل شده است :

الف) فیلتر سطح پایین یا فیلتر دانش کلی

ب) فیلتر سطح بالا یا فیلتر ارزش گذاری

تصاویر وارده از جهان بیرون پس از ورود از طریق کانال دریافت کنندگان حسی، ابتدا وارد فیلتر دانش کلی می شوند و در آنجا شناسایی می گردند و طبقه بندی و نامگذاری می شوند. سپس با استفاده از فیلتر ارزش گذاری تعیین می کنیم آنچه از دنیای واقعی دریافت می کنیم رضایتبخش، نامطلوب و یا خنثی است.»

در واقع آنچه شناخت و اطلاعات و هنجارها برای انجام یک عمل در نظریه انسان عامل است را می توان دانش کلی و به ویژه فیلتر ارزش های موجود در سیستم ادراکی نظریه انتخاب دانست و نکته اساسی اینجاست که شاید نقش معلمان در ارائه اطلاعات و ساخت هنجارهای های دانش آموزان که منجر به شناختشان می شود، بیش از پیش مهم و حائز اهمیت می باشد.

ب) مبانی انگیزشی نظریه انسان عامل (نیازها در تئوری انتخاب) :

در نظریه انسان عامل بیان می شود: «برای آنکه عملی از انسان سر بزند، باید گرایش و انگیزشی، هم چون موتور حرکت، در وی وجود داشته باشد.»

این مفهوم شاید دقیقاً معادل مفهوم «نیاز و خواسته» در تئوری انتخاب می باشد. در تئوری انتخاب بیان می شود : « منبع و سرچشمه نهایی و بنیادین انگیزه انسان، نظام درونی نیازهای آدمی است که هر رفتاری از انسان سر می زند برای ارضای یکی از نیازهای پنجگانه اش می باشد.» در حقیقت توجه به نیازها در امر تعلیم و تربیت آنجا آشکار می شود که دانش آموزان ما در هر لحظه از کلاس درس برای ارضای یکی از نیازها و بر مبنای یک گرایش و انگیزه دست به اقدامی می زنند تا به خواسته خود برسند و معلم با آگاهی از آن نیاز می تواند طراحی آموزشی فعال و اثر بخشی را پیش بینی و اجرا نماید.

پ) مبانی ارادی نظریه انسان عامل (سیستم رفتاری و انتخاب رفتار در تئوری انتخاب) :

در نظریه انسان عامل مطرح می شود که «تعارض میل های درونی مستلزم میدان دادن به یکی از آنهاست تا به عمل منجر شود، در نتیجه اراده و اختیار، با حاکمیتی که بر میل ها دارد، راه آنها را به سوی عمل باز یا مسدود می کند.» در نهایت نظریه انسان عامل معتقد است، اگر سه مبنای مذکور برای رفتاری فراهم شود، به عمل تبدیل خواهد شد.

در تئوری انتخاب برای ماهیت رفتار به صورت کلی معتقد است« تمام رفتار کلی ما انتخاب شده است. ما بر عناصر و مؤلفه های عمل و فکر به صورت مستقیم کنترل داریم و بر بخش احساسات و فیزیولوژی به صورت غیرمستقیم، از طریق آنکه چگونه فکر یا عملی را انتخاب کنیم، کنترل داریم.» در نتیجه ما در هر دو نظریه شاهد آن هستیم که اراده در انتخاب رفتارها به عنوان امری اساسی و بدیهی به شمار آمده است که با این تفسیر می توان گفت، دانش آموزان ما به تمامی، عامل و موثر در بروز رفتارهای خود هستند و به واقع کار اصلی تربیت مسئولیت پذیر نمودن آنها در انتخاب و انجام رفتاری موثر است.

به همین جهت شاید به نظرم آمد، فصل مشترک و اصلی هر دو نظریه که مبانی و اصول نزدیک به هم دارند، تاکید بر بُعد «مسئولیت پذیر» ساختن رفتار دانش آموزان است. چرا که در نظریه انسان عامل، سرفصلی تحت عنوان «لازمه های عمل» وجود دارد که بر اساس آن هر عمل لازمه ای دارد که شاید مهم ترین آن، این است که «عمل مسئولیت آور است؛ یعنی از آنجا که عمل را می توان به انسان منتسب کرد، وی مسئول اعمال خود خواهد بود.» در تئوری انتخاب که شاید شاه بیت کلام و جان سخن تاکید بر بروز رفتار مسئولانه از سوی افراد است، طوری که مسئولیت پذیری را «توانایی ارضای نیازهای خود به شیوه ای که مانع دیگران نشویم که نتوانند نیازهای خود را ارضا کنند.» تعریف می نماید و بر رفتار مؤثر و مسئولانه تاکید دارد.

در حقیقت آنچه بیش از پیش به عنوان پایه و اساس فرآیند تربیت در مدرسه، مورد توافق و تاکید است، بروز رفتارهای مسئولانه و مسئولیت پذیری به صورت کلان و کلی است و نه صرفاً در مصداق سازی فعالیت هایی نظیر مسئولیت های دانش آموزی در مدرسه. در واقع به تعبیر دکتر باقری در کتاب «فبک در ترازو، نگاهی انتقادی از منظر فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی» و بر اساس ادبیات دینی، «در وجود انسان وحدتی تام برقرار نیست، بلکه میان نیروهای مختلف درونی تزاحمی در جریان است؛ هم چون تزاحم میان میل های فرودست(غریزه) و میل های فرادست(فطرت خداجو) و میان عقل و میل های فرودست و میان میل ها و اراده ها.» حال سوالی که طرح می شود آن است که آیا واقعاً آموزش محدود به تلاش در ساحت شناختی عمل و ارائه دانش کلی و اطلاعات به دانش آموزان است یا تکاپو در جهت آن که دانش آموزان بتوانند انواع این امیال (نیازها) را مسئولانه مدیریت نمایند؟! به تعبیر دکتر صاحبی در کتاب «تئوری انتخاب در مدرسه»، «هنگامی که دانش آموزان کشف کنند رفتارشان برآیند و نماینده انتخاب هایشان است، آنگاه آزادانه انتخاب هایی مؤثرتر و مسئولانه تر خواهند کرد. صحبت کردن درباره مسئولیت پذیری کافی نیست، باید مسئولیت پذیر عمل کنیم.» شاید به همین دلایل عمیقاً معتقد هستم که رسالت اصلی ما معلمان، مسئولیت پذیری خودمان در تربیت که در واقع همان برنامه ریزی برای آموزش مدیریت نیازها به منظور بروز رفتار موثر و مسئولانه در عموم رفتارهای اجتماعی و فردی دانش آموزان است.


٢١:٤٦ - شنبه ١٤ مرداد ١٣٩٦    /    شماره : ٥٣٠٦    /    تعداد نمایش : ١٦







کليه حقوق اين سايت متعلق به پورتال مجتمع آموزشی مفید می باشد.